14 พฤศจิกายน วันเบาหวานโลก แพทย์ รพ.วิมุต พหลโยธิน เตือน “โรคเบาหวาน” ยิ่งรอ ยิ่งเสี่ยง ชี้ร่างกายถูกทำร้ายตั้งแต่ยังไม่มีอาการ รีบรักษาลดโรคแทรกซ้อน
โรคเบาหวานยังเป็นปัญหาสุขภาพที่กระทบผู้คนทั่วโลก และจำนวนผู้ป่วยมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นทุกปี โดยข้อมูลจากสหพันธ์เบาหวานนานาชาติ (IDF) ระบุว่า ปัจจุบันผู้ใหญ่อายุ 20–79 ปีทั่วโลก 1 ใน 9 คนเป็นเบาหวาน ส่วนในประเทศไทยมีผู้เป็นเบาหวานในช่วงอายุเดียวกันราว 6.4 ล้านคน ตัวเลขที่สูงขนาดนี้ส่วนหนึ่งเป็นเพราะโรคเบาหวานชนิดที่ 2 มักไม่มีอาการชัดเจนในระยะแรก ทำให้แม้แต่คนที่เพิ่งรู้ผลตรวจก็อาจมีความเชื่อผิด ๆ ว่า ตราบใดที่ยังรู้สึกแข็งแรงดีก็ยังไม่ต้องรีบรักษา ทั้งที่ในความเป็นจริง ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงต่อเนื่องอาจส่งผลต่อไต ดวงตา และอวัยวะอื่น ๆ ก่อนจะมีอาการเกิดขึ้น ในโอกาสวันเบาหวานโลกปีนี้จึงรณรงค์ภายใต้แนวคิด รู้ให้เร็ว ดูแลให้ทัน ป้องกันเบาหวาน: Early Action on Diabetes สนับสนุนให้ตรวจคัดกรองตั้งแต่เนิ่น ๆ และเริ่มรักษาทันทีที่รู้ผล เพื่อป้องกันโรคแทรกซ้อนที่จะตามมา นพ.ชาญวัฒน์ ชวนตันติกมล อายุรแพทย์เฉพาะทางโรคเบาหวานและต่อมไร้ท่อ รพ.วิมุต พหลโยธิน ชวนทำความเข้าใจว่าทำไมการรู้ว่าเป็นเบาหวานในวันที่ยังไม่มีอาการจึงเป็นโอกาสสำคัญ พร้อมแนะวิธีดูแลตัวเองตั้งแต่ตรวจพบโรค เพื่อลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนในระยะยาว
“โรคเบาหวาน” ภัยเงียบที่ทำร้ายร่างกายตั้งแต่ยังไม่มีอาการ
นพ.ชาญวัฒน์ ชวนตันติกมล อธิบายว่า “ข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุขระบุว่า ผู้ใหญ่ไทยที่เป็นเบาหวานราว 1 ใน 3 ยังไม่รู้ตัวว่าเป็นโรค ส่วนหนึ่งเพราะเบาหวานชนิดที่ 2 มักไม่มีอาการชัดเจนในระยะแรก บางคนจึงเพิ่งรู้จากการตรวจสุขภาพทั้งที่อาจเป็นมาหลายปีแล้ว ระหว่างที่ยังรู้สึกแข็งแรงดี ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงต่อเนื่องอาจเริ่มทำให้หลอดเลือดขนาดเล็กและเส้นประสาทเสียหาย บางรายยังมองเห็นชัดแม้หลอดเลือดที่จอประสาทตาเริ่มผิดปกติ บางรายเพิ่งรู้ว่าไตได้รับผลกระทบเมื่อตรวจพบโปรตีนรั่วในปัสสาวะ ส่วนผู้ที่ปลายประสาทเท้าเสื่อมอาจรู้สึกเจ็บน้อยลงจนไม่ทันสังเกตว่ามีแผล การตรวจคัดกรองและพบโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ จึงสำคัญ และผู้ที่เพิ่งพบโรคแม้ยังไม่มีอาการ ก็ควรเริ่มวางแผนรักษากับแพทย์ทันที”
ควรตรวจอะไรเพิ่ม เมื่อรู้ตัวว่าเป็น “โรคเบาหวาน”
เนื่องจากระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงต่อเนื่องอาจกระทบอวัยวะต่าง ๆ ก่อนที่ผู้ป่วยจะรู้สึกผิดปกติ แพทย์จึงแนะนำให้ตรวจไต จอประสาทตา และเท้า ตั้งแต่ยืนยันได้ว่าเป็นโรคเบาหวาน เริ่มจากไต ซึ่งแพทย์จะตรวจทั้งเลือดและปัสสาวะ ผลเลือดช่วยประเมินว่าไตกรองของเสียได้ดีเพียงใด ส่วนผลปัสสาวะช่วยค้นหาความผิดปกติได้ตั้งแต่ระยะแรก เพราะโปรตีนที่เรียกว่าอัลบูมินอาจรั่วออกมาในปัสสาวะแม้ไตยังกรองของเสียได้ดี ถัดมาคือจอประสาทตา ซึ่งการตรวจช่วยให้พบความผิดปกติก่อนที่ผู้ป่วยจะสังเกตว่าสายตาพร่าลง สุดท้ายคือเท้า แพทย์จะตรวจเท้าและทดสอบการรับความรู้สึก เพื่อประเมินความเสี่ยงต่อการเกิดแผลที่เท้า นอกจากอวัยวะทั้งสามนี้ แพทย์ยังวัดความดันโลหิตและตรวจไขมันในเลือดร่วมด้วย เพื่อประเมินความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดหัวใจและสมอง เมื่อตรวจคัดกรองครบแล้ว แพทย์จะเลือกวิธีการรักษาให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละคน
ไขความเข้าใจผิดที่เป็นอุปสรรคต่อการดูแล “โรคเบาหวาน”
นพ.ชาญวัฒน์ ชวนตันติกมล เล่าว่า “ความเชื่อที่ว่ากินยาเบาหวานนาน ๆ แล้วไตจะเสื่อม อาจทำให้ผู้ป่วยบางคนลังเลที่จะเริ่มรักษา ทั้งที่ระดับน้ำตาลในเลือดที่สูงต่อเนื่องเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ไตเสียหาย ในการรักษา แพทย์จะใช้ผลตรวจการทำงานของไตเพื่อเลือกชนิดและขนาดยาให้เหมาะกับแต่ละคน และยาบางชนิดยังช่วยชะลอการเสื่อมของไตได้ในผู้ที่มีข้อบ่งชี้ หากกังวลเรื่องผลของยา จึงควรปรึกษาแพทย์ก่อนปรับหรือหยุดยาเอง อีกเรื่องที่มักเข้าใจผิดคือ เมื่ออยากลดหวาน แค่เปลี่ยนจากน้ำตาลทรายเป็นน้ำผึ้ง หรือเลือกน้ำผลไม้แทนเครื่องดื่มหวานก็เพียงพอแล้ว แต่ทั้งน้ำผึ้งและน้ำผลไม้ยังมีน้ำตาล ส่วนขนมที่ระบุว่า ‘ไม่เติมน้ำตาล’ ก็อาจมีน้ำตาลสูงอยู่แล้ว หรือมีปริมาณคาร์บที่ร่างกายย่อยเป็นน้ำตาลได้ เวลาเลือกกินจึงควรดูให้ดี ๆ”
ดูแล “โรคเบาหวาน” ตั้งแต่วันแรก ลดเสี่ยงภาวะแทรกซ้อน
การคุมน้ำตาลได้ดีตั้งแต่ช่วงแรกอาจช่วยลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนไปอีกหลายปี อ้างอิงจากการศึกษา UKPDS ที่ติดตามผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 สองกลุ่ม ซึ่งพบว่า แม้ในเวลาต่อมาค่าน้ำตาลของทั้งสองกลุ่มจะใกล้เคียงกัน แต่กลุ่มที่คุมน้ำตาลได้ดีตั้งแต่ต้นยังมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนบางชนิดต่ำกว่า ดังนั้นผู้ที่เพิ่งตรวจพบโรคเบาหวาน แม้ยังรู้สึกแข็งแรงดีก็ควรเริ่มควบคุมระดับน้ำตาลตั้งแต่วันนี้ ควบคู่กับการใช้ยาตามแผนการรักษาของแพทย์ เริ่มจากเรื่องอาหาร สามารถกินข้าวและผลไม้ได้ แต่ปรับปริมาณให้เหมาะสม เลือกข้าวกล้องหรือธัญพืชไม่ขัดสี เพิ่มผักในมื้ออาหาร และดื่มน้ำเปล่าแทนเครื่องดื่มหวาน ถัดมาคือเรื่องการออกกำลังกาย คนที่นั่งทำงานนาน ๆ อาจเริ่มจากลุกเดินเป็นระยะ แล้วค่อย ๆ เพิ่มการเดินเร็วหรือปั่นจักรยานระดับปานกลางให้ได้รวมอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ เสริมด้วยการฝึกกล้ามเนื้อ เช่น ยกดัมเบลหรือใช้ยางยืด สัปดาห์ละ 2–3 วัน รวมถึงควรนอนให้เพียงพอและหาเวลาผ่อนคลายความเครียด ทั้งนี้ ผู้ที่ใช้อินซูลินหรือยาที่อาจทำให้น้ำตาลต่ำ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนปรับมื้ออาหารหรือเพิ่มความหนักของการออกกำลังกาย เพื่อให้ดูแลตัวเองได้อย่างเหมาะสม
“คนที่เพิ่งรู้ว่าเป็นเบาหวานอาจกังวลว่า ถ้าเริ่มกินยาวันนี้จะต้องกินไปตลอดชีวิตหรือไม่ อยากให้รู้ว่าแผนการรักษาปรับได้ตามสุขภาพของแต่ละคน ผู้ที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 บางคน เมื่อเริ่มดูแลตั้งแต่เนิ่น ๆ โรคอาจเข้าสู่ระยะสงบได้เร็ว คือคุมน้ำตาลได้โดยไม่ต้องใช้ยาลดน้ำตาล แต่ยังต้องติดตาม เพราะน้ำตาลอาจกลับมาสูงได้ จึงอยากให้ทุกคนใส่ใจสุขภาพของตัวเองและตรวจสุขภาพเป็นประจำทุกปี หากพบว่าเป็นเบาหวานก็ให้รีบดูแล เพื่อลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนในระยะยาว” นพ.ชาญวัฒน์ ชวนตันติกมล กล่าวทิ้งท้าย
